عوارض شیمی درمانی یکی از مهمترین دغدغههای بیماران مبتلا به سرطان و خانوادههای آنهاست. شیمی درمانی (Chemotherapy) اگرچه یکی از مؤثرترین روشهای درمان سرطان محسوب میشود، اما اثر آن تنها به سلولهای سرطانی محدود نیست. این روش درمانی میتواند سلولهای سالم بدن را نیز تحت تأثیر قرار دهد و باعث بروز مجموعهای از عوارض کوتاهمدت و بلندمدت شود. آگاهی از عوارض شیمی درمانی و راههای کاهش آنها، به بیمار کمک میکند با آمادگی ذهنی و جسمی بیشتری مسیر درمان را طی کند.
به گزارش خبرواژه، شدت و نوع عوارض شیمی درمانی در افراد مختلف متفاوت است و به عواملی مانند نوع دارو، دوز مصرفی، مدت درمان و وضعیت عمومی بدن بیمار بستگی دارد. در ادامه، شایعترین عوارض شیمی درمانی، پیامدهای بلندمدت و ۱۲ روش کاربردی برای کاهش اثرات جانبی این درمان را بررسی میکنیم.
علت بروز عوارض شیمی درمانی چیست؟
داروهای شیمی درمانی سلولهایی را هدف قرار میدهند که سرعت رشد و تقسیم بالایی دارند. سلولهای سرطانی در این گروه قرار میگیرند، اما مشکل اینجاست که برخی سلولهای سالم بدن نیز ویژگی مشابهی دارند. سلولهای مخاط دستگاه گوارش، فولیکولهای مو، سلولهای مغز استخوان و سلولهای مخاط دهان از جمله بافتهایی هستند که به دلیل تقسیم سریع، در معرض آسیب شیمی درمانی قرار میگیرند.
وقتی این سلولهای سالم آسیب میبینند، عوارض جانبی ظاهر میشوند. خوشبختانه بدن توانایی ترمیم بسیاری از این سلولها را دارد و به همین دلیل جلسات شیمی درمانی با فاصله زمانی انجام میشود تا فرصت بازسازی فراهم شود.
۱۶ عارضه شایع شیمی درمانی
۱. حالت تهوع و استفراغ
تا ۸۰ درصد بیماران دچار تهوع و استفراغ میشوند. این عارضه به دلیل تحریک مرکز استفراغ در مغز و تأثیر داروها بر دستگاه گوارش ایجاد میشود و معمولاً با داروهای ضدتهوع قابل کنترل است.
۲. خستگی و ضعف شدید
خستگی ناشی از شیمی درمانی عمیقتر از خستگی معمول است و حتی با استراحت هم بهطور کامل برطرف نمیشود. کمخونی و فعالیت بدن برای مقابله با سرطان از دلایل اصلی آن هستند.
۳. ریزش مو
داروهای شیمی درمانی به فولیکولهای مو آسیب میزنند و باعث ریزش مو میشوند. این عارضه معمولاً موقتی است و پس از پایان درمان، رشد موها دوباره آغاز میشود.
۴. تغییرات پوستی
خشکی، خارش، قرمزی، تغییر رنگ پوست و افزایش حساسیت به نور خورشید از عوارض پوستی شیمی درمانی هستند.
۵. کاهش سلولهای خونی
افت گلبولهای سفید، قرمز و پلاکتها میتواند خطر عفونت، کمخونی و خونریزی را افزایش دهد. به همین دلیل آزمایش خون منظم ضروری است.
۶. اسهال یا یبوست
آسیب به سلولهای روده باعث اختلال در حرکات گوارشی میشود و ممکن است اسهال یا یبوست ایجاد کند.
۷. اختلال در اشتها و بلع
تغییر حس چشایی، زخمهای دهانی و احساس طعم فلزی باعث کاهش اشتها و دشواری در غذا خوردن میشوند.
۸. افزایش خطر عفونت
کاهش گلبولهای سفید، سیستم ایمنی بدن را تضعیف میکند و خطر ابتلا به عفونتها را بالا میبرد.
۹. مشکلات روانی و عاطفی
اضطراب، افسردگی، تحریکپذیری و نوسانات خلقی از عوارض روانی شایع شیمی درمانی هستند.
۱۰. کبودی و خونریزی
کاهش پلاکتها میتواند باعث خونریزی لثه، کبودی غیرعادی و خونریزی داخلی شود.
۱۱ تا ۱۶. سایر عوارض شایع
- دردهای عضلانی و مفصلی
- اختلال خواب
- کاهش تمرکز
- تغییرات وزن
- بیحسی و گزگز اندامها
- مشکلات ادراری
عوارض بلندمدت شیمی درمانی
برخی عوارض ممکن است ماهها یا حتی سالها پس از پایان درمان باقی بمانند. این عوارض شامل آسیب قلبی، ناباروری، اختلالات هورمونی، نوروپاتی محیطی، مهمغزی، آسیب کلیه و افزایش خطر سرطانهای ثانویه هستند.
۱۲ روش مؤثر برای کاهش عوارض شیمی درمانی
- برنامهریزی فعالیتهای روزانه
- استراحت کافی و خواب منظم
- تغذیه سالم و سبک
- نوشیدن آب کافی
- مصرف منظم داروهای تجویزی
- مراقبت از پوست و مو
- رعایت بهداشت دهان و دندان
- اجتناب از فعالیت بدنی سنگین
- کنترل استرس و دریافت مشاوره روانشناسی
- واکسیناسیون طبق نظر پزشک
- پایش منظم آزمایشهای پزشکی
- گزارش سریع علائم غیرطبیعی به پزشک
جمعبندی
شیمی درمانی اگرچه یکی از مؤثرترین روشهای درمان سرطان است، اما میتواند با عوارض متعددی همراه باشد. آگاهی، مراقبت صحیح و پیگیری پزشکی منظم نقش مهمی در کاهش این عوارض و افزایش کیفیت زندگی بیمار دارند. با مدیریت درست، بسیاری از اثرات جانبی شیمی درمانی قابل کنترل و درمان هستند.
