بسیاری از افراد با وجود خستگی شدید جسمی، هنگام شب با ذهنی فعال و پر از افکار مزاحم روبهرو هستند؛ حالتی که به آن «بیشفعالی ذهنی» یا مسابقه فکری گفته میشود. پژوهش تازهای نشان میدهد این مشکل ممکن است ریشه در اختلال عملکرد ساعت زیستی مغز داشته باشد.
ریشه بیخوابی مزمن در ساعت درونی مغز
مطالعهای که توسط محققان دانشگاه استرالیای جنوبی (University of South Australia) انجام و در نشریه Sleep Medicine منتشر شده، نشان میدهد بیخوابی مزمن میتواند ناشی از تأخیر در ریتم شبانهروزی مغز باشد. ریتم شبانهروزی همان چرخه ۲۴ ساعتهای است که خواب، بیداری و بسیاری از عملکردهای زیستی بدن را تنظیم میکند.
وقتی این ساعت زیستی دچار ناهماهنگی شود، مغز در ساعاتی که باید وارد فاز آرامش و آمادگی برای خواب شود، همچنان در سطح فعالیت روزانه باقی میماند.
آزمایش ۲۴ ساعته در شرایط کنترلشده
در این پژوهش، ۳۲ سالمند (۱۶ نفر مبتلا به بیخوابی و ۱۶ فرد سالم) بهمدت ۲۴ ساعت در محیط آزمایشگاهی کاملاً کنترلشده و بدون نشانههای زمانی بیرونی مورد بررسی قرار گرفتند. نور، تغذیه و میزان فعالیت بدنی آنها تنظیم شد و هر ساعت وضعیت افکار و میزان درگیری ذهنی خود را گزارش کردند.
۶.۵ ساعت تأخیر در اوج فعالیت ذهنی
نتایج نشان داد در هر دو گروه، فعالیت ذهنی الگوی شبانهروزی مشخصی دارد؛ اوج فعالیت شناختی در بعدازظهر و کمترین میزان آن در ساعات ابتدایی صبح ثبت شد.
اما در افراد مبتلا به بیخوابی مزمن:
- کاهش فعالیت ذهنی در شب بسیار ضعیفتر بود.
- اوج فعالیت شناختی حدود ۶.۵ ساعت دیرتر از افراد سالم رخ میداد.
به بیان ساده، مغز این افراد در زمانی که باید برای خواب آماده شود، همچنان در حالت تحلیل، حل مسئله و درگیری هیجانی باقی میماند.
خواب؛ فراتر از بستن چشمها
پژوهشگران تأکید میکنند خواب تنها خاموش کردن بدن نیست؛ بلکه نیازمند «جدا شدن ذهن از افکار هدفمند» است. در مبتلایان به بیخوابی، این فرایند خاموشسازی ذهنی با تأخیر انجام میشود.
راهکارهای پیشنهادی برای تنظیم ساعت زیستی
یافتههای این تحقیق نشان میدهد درمان بیخوابی نباید فقط بر کاهش استرس یا اصلاح رفتار متمرکز باشد، بلکه باید تقویت ریتم شبانهروزی نیز در نظر گرفته شود. راهکارهای پیشنهادی شامل:
- تنظیم زمان مواجهه با نور طبیعی در طول روز
- داشتن برنامه خواب و بیداری منظم
- تمرینهای ذهنآگاهی (Mindfulness) برای کاهش درگیری ذهنی شبانه
- کاهش نور آبی و محرکهای دیجیتال در ساعات پایانی شب
جمعبندی
بیخوابی مزمن ممکن است صرفاً ناشی از نگرانی یا استرس نباشد، بلکه ریشه در تنظیم دیرهنگام ساعت درونی مغز داشته باشد. درک بهتر این مکانیسم میتواند به طراحی درمانهای دقیقتر و شخصیسازیشده کمک کند و به میلیونها فردی که با ذهن بیدار و بدن خسته شب را صبح میکنند، راهحل مؤثرتری ارائه دهد.
