به گزارش خبرواژه، حسن انوری، استاد پیشکسوت زبان و ادبیات فارسی و مؤلف فرهنگ سخن، هم‌زمان با زادروز محمدرضا شفیعی کدکنی، از او به‌عنوان استعدادی استثنایی و چهره‌ای کم‌نظیر در فرهنگ و ادب فارسی یاد کرد. انوری با مرور بیش از شش دهه فعالیت علمی و ادبی شفیعی کدکنی، آثار پژوهشی، تصحیح متون کهن، نظریه‌پردازی ادبی و ترجمه‌های او را گواهی بر جایگاه برجسته‌اش در مطالعات زبان و ادبیات فارسی دانست.
آشنایی در دانشگاه تهران؛ آغاز یک دوستی علمی
حسن انوری در یادداشتی به مناسبت زادروز شفیعی کدکنی، آشنایی خود با این استاد و پژوهشگر نامدار را به پاییز سال ۱۳۴۴ خورشیدی و آغاز دوره کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه تهران نسبت داد. در آن دوره، ۱۲ دانشجو پذیرفته شدند که هشت نفر ایرانی و چهار نفر از افغانستان بودند.
به روایت انوری، شفیعی کدکنی از همان نخستین جلسات درس، با حافظه شگفت‌انگیز، تسلط گسترده بر متون کهن و آشنایی عمیق با ادبیات عرب، از دیگر دانشجویان متمایز بود. او می‌گوید استعداد و توان پژوهشی شفیعی کدکنی از همان آغاز توجه استادان و همکلاسی‌هایش را جلب می‌کرد.
«صور خیال در شعر فارسی»؛ اثری تأثیرگذار در پژوهش ادبی
انوری کتاب «صور خیال در شعر فارسی» را یکی از مهم‌ترین آثار پژوهشی شفیعی کدکنی معرفی کرده است. این کتاب که رساله دکتری او در دانشگاه تهران با راهنمایی پرویز ناتل خانلری بود، به الگویی اثرگذار در مطالعات ادبی تبدیل شد.
به اعتقاد انوری، این اثر تنها یک پژوهش دانشگاهی نبود، بلکه با ارائه رویکردی منسجم و روش‌مند، مسیر تازه‌ای در بررسی تصویرپردازی و تخیل در شعر فارسی گشود. پس از انتشار آن نیز پژوهش‌های دانشگاهی متعددی با الهام از چارچوب نظری و روش‌شناختی این کتاب شکل گرفتند.
تصحیح متون کهن و پژوهش در عرفان خراسان
بخش مهم دیگری از کارنامه شفیعی کدکنی به تصحیح متون ادبی و عرفانی اختصاص دارد. انوری از تصحیح کتاب «اسرارالتوحید فی مقامات الشیخ ابی‌سعید» به‌عنوان نمونه‌ای برجسته در تاریخ تصحیح متون فارسی یاد کرده است.
آثاری همچون «حالات و سخنان ابوسعید ابوالخیر»، «چشیدن طعم وقت»، «دفتر روشنایی» درباره بایزید بسطامی و «نوشته بر دریا» درباره ابوالحسن خرقانی نیز از دیگر نمونه‌های این مسیر پژوهشی هستند. به گفته انوری، تحقیقات شفیعی کدکنی درباره تصوف ایرانی و مکتب عرفانی خراسان، با تکیه بر شناخت تاریخی و بهره‌گیری از روش‌های نوین نقد ادبی، جایگاهی ویژه در پژوهش‌های این حوزه دارد.
او همچنین کتاب «قلندریه در تاریخ» را نمونه‌ای از پژوهش عمیق شفیعی کدکنی در پیوند میان زبان، تاریخ و ادبیات عرفانی می‌داند.
«موسیقی شعر»؛ مرجعی ماندگار در نظریه ادبی
در حوزه نظریه‌پردازی ادبی، عروض و قافیه، کتاب «موسیقی شعر» از آثار اثرگذار شفیعی کدکنی به شمار می‌رود. انوری تأکید می‌کند که این کتاب در بررسی موسیقی درونی، بیرونی و معنوی شعر فارسی جایگاهی ماندگار پیدا کرده و همچنان در پژوهش‌های دانشگاهی و تخصصی مورد استناد قرار می‌گیرد.
کتاب «ادوار شعر فارسی» نیز از دیگر آثار تحلیلی او در زمینه تاریخ و تحول شعر فارسی است. افزون بر این، پژوهش‌های شفیعی کدکنی درباره سبک هندی و کتاب «شاعر آینه‌ها» با محوریت شعر بیدل دهلوی، در شناخت ظرافت‌ها و ویژگی‌های شعر این شاعر تأثیرگذار بوده است.
همکاری با غلامحسین مصاحب در تدوین دایرةالمعارف فارسی
یکی از بخش‌های مهم فعالیت علمی شفیعی کدکنی، همکاری با غلامحسین مصاحب در تدوین «دایرةالمعارف فارسی» بود. بنا بر روایت انوری، از جلد دوم این دانشنامه به بعد، نگارش و ضبط اصطلاحات ادبی، اعلام و مطالب مرتبط با تاریخ ادبیات فارسی به شفیعی کدکنی سپرده شد.
انوری مدخل‌های تدوین‌شده به قلم او را نمونه‌هایی از دقت علمی، ایجاز و تسلط بر موضوع می‌داند؛ ویژگی‌هایی که در سراسر کارنامه پژوهشی شفیعی کدکنی نیز دیده می‌شوند.
ترجمه «آفرینش و تاریخ»؛ پیوند پژوهش و نثر ادبی
شفیعی کدکنی در کنار شعر و پژوهش، در عرصه ترجمه نیز فعالیت داشته است. یکی از مهم‌ترین کارهای او در این زمینه، ترجمه کتاب «البدء و التاریخ» نوشته مطهر بن طاهر مقدسی از زبان عربی به فارسی با عنوان «آفرینش و تاریخ» است.
انوری نثر این ترجمه را روان، استوار و برخوردار از ارزش ادبی می‌داند و معتقد است که شفیعی کدکنی توانسته است متنی کهن و پیچیده را با زبانی فاخر و روشن به فارسی برگرداند.
ترکیب دانش سنتی با نقد ادبی مدرن
از نگاه انوری، یکی از مهم‌ترین دلایل جامعیت علمی شفیعی کدکنی، توانایی او در پیوند دادن دانش سنتی با روش‌های جدید نقد ادبی است. تسلط بر متون فارسی و عربی، آشنایی با علوم حوزوی و بهره‌مندی از آموزش استادانی چون بدیع‌الزمان فروزانفر، جلال‌الدین همایی و پرویز ناتل خانلری، در کنار شناخت مکاتب ادبی غربی، به شکل‌گیری رویکردی متمایز در آثار او کمک کرده است.
انوری همچنین بر دقت شفیعی کدکنی در ارجاعات علمی تأکید می‌کند. به گفته او، این استاد ادبیات با وجود حافظه نیرومند، در پژوهش‌های خود به یادآوری ذهنی بسنده نمی‌کند و با مراجعه مستقیم به منابع اصلی، سنت دقیق تحقیق و ارجاع علمی علامه محمد قزوینی را دنبال می‌کند.
حسن انوری در پایان یادداشت خود، شفیعی کدکنی را دوستی دیرین و سرمایه‌ای ارزشمند برای فرهنگ و ادب ایران توصیف کرده است. مرور آثار و فعالیت‌های این پژوهشگر نشان می‌دهد که سهم او در تصحیح متون، نظریه‌پردازی ادبی، شناخت عرفان و تاریخ شعر فارسی و ترجمه، بخشی مهم از میراث پژوهشی معاصر ایران را تشکیل می‌دهد.
برای پیگیری تازه‌ترین اخبار و گزارش‌ها درباره چهره‌های برجسته فرهنگ و ادبیات ایران، به خبرواژه مراجعه کنید.
“`
