به گزارش خبرواژه، روز جهانی عصای سفید فرصتی برای بازنگری در وضعیت حقوقی و اجتماعی افراد نابینا و کم‌بینا و بررسی موانعی است که دسترسی مستقل آنان به خدمات عمومی، فضای شهری و فناوری را دشوار می‌کند. در حالی که قوانین کشور بر ضرورت دسترسی‌پذیری تأکید دارند، مشکلات سامانه‌های اینترنتی، موانع شهری و رفتارهای نادرست اجتماعی همچنان می‌توانند مانع حضور برابر این افراد در جامعه شوند.
دسترسی‌پذیری؛ از وعده‌های قانونی تا واقعیت زندگی روزمره
یکی از چالش‌های مهم افراد نابینا در ایران، دشواری استفاده مستقل از برخی سامانه‌های دولتی و خدمات اینترنتی است. وب‌سایت‌هایی که با صفحه‌خوان‌ها سازگار نیستند، فرم‌های فاقد برچسب مناسب و دکمه‌هایی که عملکردشان برای ابزارهای کمکی مشخص نیست، می‌توانند انجام امور روزمره را به کمک دیگران وابسته کنند.
این مشکلات صرفاً ایرادهایی فنی نیستند؛ زیرا وقتی یک شهروند نابینا نتواند مستقلاً از خدمات عمومی استفاده کند، دسترسی عملی او به بخشی از امکانات جامعه محدود می‌شود. از همین رو، طراحی دسترس‌پذیر باید از مراحل اولیه توسعه سامانه‌ها و محصولات دیجیتال مورد توجه قرار گیرد.
قانون حمایت از حقوق معلولان مصوب سال ۱۳۹۶ نیز بر دسترسی‌پذیری در حوزه‌هایی مانند محیط فیزیکی، اطلاعات، فناوری و خدمات تأکید دارد. بنابراین، فراهم کردن شرایط استفاده برابر از امکانات عمومی را نباید لطف یا امتیازی اختیاری دانست؛ این موضوع بخشی از حقوق شهروندی افراد دارای معلولیت است.
موانع شهری؛ چالشی برای تردد مستقل نابینایان
پیاده‌روهای مسدود، موتورسیکلت‌های عبوری، خودروهای پارک‌شده در مسیر عابران و قرار گرفتن وسایل مغازه‌ها در معابر، رفت‌وآمد شهری را برای افراد دارای معلولیت دشوار می‌کند. این موانع برای افراد نابینا می‌توانند خطر برخورد و آسیب‌دیدگی را افزایش دهند و امکان حرکت مستقل را کاهش دهند.
مسیرهای برجسته ویژه نابینایان نیز زمانی کارآمد هستند که پیوسته، استاندارد و بدون مانع طراحی شوند. ایجاد مسیر مناسب به‌تنهایی کافی نیست؛ نظارت مستمر بر معابر و جلوگیری از اشغال پیاده‌روها نیز اهمیت دارد.
در این زمینه، شهرداری‌ها، کسب‌وکارها، رانندگان و سایر استفاده‌کنندگان از فضای شهری هرکدام مسئولیتی دارند. پیاده‌رو فضایی عمومی است و باید به‌گونه‌ای مدیریت شود که همه شهروندان، با شرایط جسمی و حسی متفاوت، امکان استفاده ایمن از آن را داشته باشند.
نقش رسانه‌ها و کسب‌وکارها در دسترسی برابر
دسترسی‌پذیری فقط به خیابان‌ها و ساختمان‌ها محدود نمی‌شود. رسانه‌ها، فروشگاه‌های اینترنتی، بانک‌ها و سایر ارائه‌دهندگان خدمات نیز باید محصولات خود را برای کاربران نابینا و کم‌بینا قابل استفاده کنند.
در تجربه رسانه‌ای زومیت که در یادداشتی به مناسبت روز جهانی عصای سفید مطرح شده، بر ضرورت پذیرش مسئولیت از سوی خود رسانه‌ها نیز تأکید شده است. نویسنده این یادداشت با اشاره به مشکلات گذشته در دسترسی‌پذیری رسانه‌های این مجموعه، از اصلاح بخشی از این کاستی‌ها و لزوم ارزیابی مستمر خدمات سخن گفته است.
این تجربه نشان می‌دهد که دسترسی‌پذیری پروژه‌ای با نقطه پایان مشخص نیست؛ بلکه به بررسی مداوم، شناسایی مشکلات و بهبود مستمر نیاز دارد. کسب‌وکارها و رسانه‌ها باید دسترسی برابر را یکی از الزامات اصلی طراحی محصولات و خدمات خود بدانند، نه قابلیتی فرعی که در مراحل پایانی به آن توجه شود.
چرا ترحم جایگزین احترام به حقوق نابینایان نیست؟
بخش دیگری از مشکلات افراد نابینا به نحوه برخورد اجتماعی بازمی‌گردد. گاهی افراد بدون پرسیدن نظر فرد نابینا، دست او را می‌گیرند یا برای هدایتش تصمیم می‌گیرند. در موارد دیگر، به‌جای صحبت مستقیم با فرد دارای معلولیت، با همراه او گفت‌وگو می‌کنند؛ رفتاری که می‌تواند استقلال و شأن انسانی او را نادیده بگیرد.
کمک کردن زمانی مناسب است که با احترام به اختیار فرد همراه باشد. پرسیدن ساده «آیا به کمک نیاز دارید؟» و پذیرفتن پاسخ او، راهی مناسب برای تعامل است. همچنین باید از جملات آمیخته به ترحم یا رفتارهایی که فرد نابینا را ناتوان از تصمیم‌گیری مستقل نشان می‌دهند، پرهیز کرد.
نابینایی تمام هویت یک انسان را تعریف نمی‌کند. افراد نابینا مانند دیگر شهروندان، علایق، توانایی‌ها، روابط اجتماعی، آرزوها و حق انتخاب دارند. آنچه باید تغییر کند، نگاه ترحم‌آمیز نیست که با عباراتی ظاهراً دلسوزانه همراه می‌شود، بلکه موانعی است که دسترسی برابر آنان به زندگی اجتماعی را محدود می‌کند.
فناوری دسترس‌پذیر چگونه استقلال را افزایش می‌دهد؟
فناوری می‌تواند نقش مهمی در افزایش استقلال افراد نابینا داشته باشد؛ از صفحه‌خوان‌ها و ابزارهای کمکی برای استفاده از رایانه و تلفن همراه گرفته تا سامانه‌های حمل‌ونقل و خدمات اینترنتی سازگار با نیازهای کاربران. با این حال، بهره‌مندی از این امکانات به طراحی درست و سازگاری محصولات با ابزارهای کمکی وابسته است.
اگر یک سامانه بانکی، آموزشی یا اداری با صفحه‌خوان به‌درستی کار نکند، وجود فناوری‌های کمکی به‌تنهایی مشکل را حل نمی‌کند. دسترسی‌پذیری باید از ابتدا در فرایند طراحی و آزمایش محصول لحاظ شود و بازخورد کاربران نابینا نیز در اصلاح مشکلات مورد استفاده قرار گیرد.
روز جهانی عصای سفید؛ فرصتی برای تغییر نگرش و عملکرد
اختصاص یک روز به موضوع نابینایی می‌تواند توجه عمومی را افزایش دهد، اما به‌تنهایی برای رفع مشکلات کافی نیست. بهبود شرایط زندگی افراد نابینا به اقدامات مستمر در حوزه قانون‌گذاری، نظارت شهری، طراحی فناوری، آموزش عمومی و مشارکت دادن خود افراد دارای معلولیت در تصمیم‌گیری‌ها نیاز دارد.
دولت و نهادهای عمومی باید دسترسی‌پذیری خدمات را جدی بگیرند، شهرداری‌ها باید برای تردد ایمن و مستقل شهروندان برنامه‌ریزی کنند و شرکت‌های خصوصی و رسانه‌ها نیز باید محصولات خود را با نیازهای کاربران مختلف سازگار سازند. در کنار این اقدامات، آموزش شیوه صحیح تعامل با افراد دارای معلولیت باید از مدارس آغاز شود و در محیط‌های کاری و زندگی روزمره ادامه یابد.
معیار یک جامعه دسترس‌پذیر این نیست که افراد نابینا تا چه اندازه بتوانند خود را با موانع موجود وفق دهند؛ بلکه این است که جامعه تا چه اندازه شرایط استفاده مستقل، ایمن و برابر از امکانات را برای همه شهروندان فراهم کرده باشد. احترام به حقوق نابینایان از همین نقطه آغاز می‌شود: حذف موانع، شنیدن تجربه‌های آنان و به رسمیت شناختن حق انتخاب و استقلالشان.
برای پیگیری تازه‌ترین اخبار و گزارش‌ها درباره حقوق افراد دارای معلولیت، فناوری‌های دسترس‌پذیر و مسائل اجتماعی، به خبرواژه مراجعه کنید.
“`
