به گزارش خبرواژه، پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی مازندران در مطالعه‌ای آزمایشگاهی، تأثیر عصاره چهار گیاه دارویی بومی را بر کنترل آفت سرخرطومی برنج بررسی کردند. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد عصاره اکالیپتوس، آنغوزه، تنباکو و افسنتین می‌توانند در شرایط آزمایشگاهی اثر کشندگی و دورکنندگی قابل‌توجهی بر این آفت داشته باشند و ظرفیت استفاده در روش‌های طبیعی کنترل آفات انباری را دارند.
مصرف گسترده حشره‌کش‌های شیمیایی در کشاورزی و انبارهای مواد غذایی، نگرانی‌هایی درباره سلامت انسان و محیط‌زیست ایجاد کرده است. فسفید آلومینیوم یا قرص برنج یکی از مواد پرخطر مورد استفاده برای مقابله با آفات انباری است که با آزادسازی گاز سمی فسفین می‌تواند مسمومیت‌های شدید و حتی مرگبار ایجاد کند.
بررسی چهار گیاه دارویی برای کنترل آفات غلات
در این پژوهش، محمود فاضلی دینان، استاد گروه فارماکوگنوزی دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی مازندران، به همراه هفت پژوهشگر دیگر و با همکاری اداره کل زندان‌های استان مازندران، ظرفیت عصاره‌های گیاهی را برای کنترل آفات و ارتقای ایمنی مواد غذایی بررسی کردند.
گیاهان مورد مطالعه شامل تنباکو، اکالیپتوس، آنغوزه و افسنتین بودند. پژوهشگران ابتدا بخش‌های گیاهی را با استفاده از آب و الکل عصاره‌گیری کردند و سپس عصاره‌ها را با روش تقطیر در خلأ و دمای پایین تغلیظ کردند. پس از شناسایی ترکیبات مؤثره، حشرات بالغ سرخرطومی برنج برای انجام آزمون‌های کشندگی و دورکنندگی مورد استفاده قرار گرفتند.
اکالیپتوس با ۹۸ درصد کشندگی در رتبه نخست
نتایج آزمایش‌ها نشان داد عصاره هر چهار گیاه توانایی قابل‌توجهی در از بین بردن سرخرطومی برنج دارد. اکالیپتوس با حدود ۹۸ درصد کشندگی بیشترین اثر را ثبت کرد. پس از آن، عصاره آنغوزه با حدود ۹۷ درصد، تنباکو با ۹۳ درصد و افسنتین با ۹۲ درصد قرار گرفتند.
بررسی شاخص سمیت غلظتی نیز نشان داد عصاره‌های اکالیپتوس و افسنتین در غلظت‌های پایین‌تری می‌توانند نیمی از جمعیت حشرات را از بین ببرند. همچنین افزایش غلظت عصاره و طولانی‌تر شدن زمان تماس حشرات با آن، میزان اثرگذاری را افزایش داده است.
آنغوزه بیشترین خاصیت دورکنندگی را دارد
در بخش دیگری از مطالعه، توانایی عصاره‌ها برای دور کردن حشرات بررسی شد. نتایج نشان داد آنغوزه با ثبت ۸۷ درصد اثر دورکنندگی، بالاترین عملکرد را داشته است. عصاره تنباکو با ۷۳ درصد، اکالیپتوس با ۶۳ درصد و افسنتین با ۴۳ درصد در رتبه‌های بعدی قرار گرفتند.
بر اساس یافته‌های پژوهش، ترکیبات طبیعی موجود در این گیاهان می‌توانند از راه سازوکارهای زیستی بر رفتار و بقای آفات تأثیر بگذارند. ترپنوئیدها، فلاونوئیدها، آلکالوئیدها و ترکیبات گوگردی از جمله مواد مؤثره شناسایی‌شده در این عصاره‌ها هستند.
ترکیبات گیاهی چگونه بر آفات اثر می‌گذارند؟
پژوهشگران به ترکیباتی مانند سینئول و آلفاپینن در اکالیپتوس، نیکوتین در تنباکو و برخی سولفیدهای موجود در آنغوزه اشاره کرده‌اند که می‌توانند در ایجاد اثرات زیستی و دورکنندگی نقش داشته باشند.
طبق نتایج آزمایشگاهی، بیشترین کارایی در دوره تماس هفت‌روزه ثبت شده و افزایش غلظت عصاره نیز با افزایش میزان کشندگی و دورکنندگی همراه بوده است.
آیا عصاره گیاهان جایگزین قطعی قرص برنج هستند؟
یافته‌های این مطالعه که در فصلنامه تحقیقات سلامت در جامعه وابسته به دانشگاه علوم پزشکی مازندران منتشر شده، ظرفیت عصاره‌های گیاهی را برای توسعه روش‌های زیستی کنترل آفات نشان می‌دهد. با این حال، نتایج آزمایشگاهی به‌تنهایی برای اثبات ایمنی و کارایی این ترکیبات در انبارهای واقعی مواد غذایی کافی نیست.
برای استفاده گسترده از این عصاره‌ها، انجام مطالعات تکمیلی درباره ایمنی مصرف‌کنندگان، باقی‌مانده ترکیبات روی محصولات غذایی، اثرات زیست‌محیطی، پایداری و امکان اجرای روش در مقیاس صنعتی ضروری است. همچنین طبیعی بودن منشأ یک ترکیب به معنای بی‌خطر بودن آن نیست؛ به‌ویژه آنکه برخی مواد مؤثره گیاهی مانند نیکوتین می‌توانند سمیت قابل‌توجهی داشته باشند.
این پژوهش می‌تواند زمینه‌ای برای توسعه روش‌های کم‌خطرتر کنترل آفات غلات فراهم کند، اما تا زمان تأیید ایمنی و اثربخشی در شرایط عملی، نباید عصاره‌های گیاهی را جایگزین خودسرانه روش‌های استاندارد و مجاز نگهداری محصولات دانست.
برای پیگیری تازه‌ترین اخبار پژوهش‌های علمی، سلامت مواد غذایی و روش‌های نوین کشاورزی به خبرواژه مراجعه کنید.
“`
