به گزارش خبرواژه، مینی‌بوس «جابزی» هر هفته به محله‌های آسیب‌پذیر تهران، از جمله مناطق اطراف کوره‌های آجرپزی، می‌رود تا فرصتی برای بازی، آموزش و حمایت روانی و اجتماعی کودکان کار و در معرض آسیب فراهم کند؛ کودکانی که در کنار فقر اقتصادی، گاه با خشونت خانوادگی، محرومیت تحصیلی و فقدان محیط امن برای رشد روبه‌رو هستند.
این مینی‌بوس که از سال ۱۳۹۷ فعالیت خود را آغاز کرده، بخشی از برنامه‌های مجموعه «مدرسه صبح رویش» است و تلاش می‌کند با استفاده از بازی‌های هدفمند، داستان‌پردازی و آموزش مهارت‌های زندگی، ارتباط مؤثرتری با کودکان برقرار کند. کلاس‌های جابزی در ساعت‌هایی برگزار می‌شود که کودکان از مدرسه بازگشته‌اند یا در محیط زندگی خود به حمایت و آموزش بیشتری نیاز دارند.
کلاس درس در مینی‌بوسی با دنیای رنگارنگ کودکان
مینی‌بوس جابزی با شخصیت‌های کارتونی، قطعات خودرو و رنگ‌های متنوع تزئین شده است تا محیطی متفاوت از کلاس‌های رسمی برای کودکان ایجاد کند. برنامه‌ها با فعالیت‌هایی ساده مانند پرسیدن احساس روزانه کودکان آغاز می‌شود؛ آنها با انتخاب شکلک‌های شاد، ناراحت، خشمگین یا آرام، احساس خود را بیان می‌کنند و درباره آن به گفت‌وگو می‌پردازند.
در ادامه، کاربرگ‌های متناسب با سن کودکان در اختیارشان قرار می‌گیرد و بازی‌ها و فعالیت‌های گروهی ادامه پیدا می‌کند. هدف این برنامه‌ها فقط سرگرمی نیست، بلکه کودکان در فضایی امن فرصت پیدا می‌کنند احساسات خود را بشناسند، با هم‌سالان ارتباط برقرار کنند و مهارت‌هایی را بیاموزند که در زندگی روزمره به آنها کمک می‌کند.
«روشنک»؛ داستانی برای شناخت احساسات و توانایی‌های کودکان
یکی از بخش‌های اصلی برنامه جابزی، دنیای داستانی «روشنک» است؛ شخصیتی که در قالب یک فیوز کوچک، همراه با قطعات خودرو به شخصیت‌هایی مستقل تبدیل می‌شود. هر شخصیت، ویژگی یا مسئله‌ای را نمایندگی می‌کند؛ از لکنت و اضطراب گرفته تا اختلالات یادگیری و پیامدهای تجربه‌های دشوار زندگی.
در این داستان، روشنک به دنبال پسربچه‌ای به نام عاطف می‌گردد و در مسیر با شخصیت‌هایی روبه‌رو می‌شود که هرکدام ویژگی‌ها و محدودیت‌های خاص خود را دارند. پیام داستان این است که کودکان نباید صرفاً افرادی نیازمند کمک دیده شوند؛ آنها باید فرصت داشته باشند توانایی‌های خود را بشناسند و در تغییر شرایط زندگی‌شان نقش داشته باشند.
امین جوزاک، مدیر مرکز جابزی، توضیح داده است که برای طراحی این داستان، نویسندگان و متخصصانی از حوزه‌های روان‌شناسی و داستان‌نویسی همکاری کرده‌اند تا تجربه‌ها و چالش‌های کودکان در قالب شخصیت‌هایی قابل‌فهم برای آنها بازتاب پیدا کند. برای نمونه، برخی شخصیت‌ها نشانه‌هایی از لکنت یا واکنش‌های ناشی از استرس پس از سانحه را به نمایش می‌گذارند.
از چهارراه‌های تهران تا کوره‌های آجرپزی
به گفته جوزاک، فعالیت جابزی در ابتدا با تمرکز بر کودکانی شکل گرفت که در چهارراه‌ها کار می‌کردند یا به مدرسه دسترسی مناسبی نداشتند. گروه در سال‌های فعالیت خود به بیش از ۳۰ نقطه تهران سر زده و برنامه‌های خود را متناسب با نیاز کودکان هر منطقه تنظیم کرده است.
با تغییر محل حضور برخی کودکان کار پس از اجرای طرح‌های ساماندهی، جابزی نیز به سمت محله‌های حاشیه‌ای و محل زندگی خانواده‌های آسیب‌پذیر رفت. حضور در اطراف کوره‌های آجرپزی از جمله این اقدامات است؛ مناطقی که در آنها حمایت از کودک بدون توجه به وضعیت خانواده و شرایط زندگی او امکان‌پذیر نیست.
جوزاک تأکید کرده است که هدف این مجموعه تنها برگزاری چند کلاس آموزشی نیست. شناسایی نیازهای کودکان، ارزیابی شرایط خانوادگی و بهره‌گیری از روان‌شناس، مددکار اجتماعی و نیروهای تخصصی از بخش‌های مهم این برنامه به شمار می‌رود.
چرا بازی محور آموزش جابزی است؟
مدیر مرکز جابزی می‌گوید بازی در این مجموعه وسیله‌ای برای آموزش است، نه هدف نهایی. فعالیت‌ها به‌گونه‌ای طراحی می‌شوند که کودکان در جریان تجربه‌های جذاب و ملموس، مهارت‌هایی مانند کنترل خشم، برقراری ارتباط مؤثر، شناخت احساسات و حل مسئله را تمرین کنند. در مناطقی که نیاز بیشتری وجود داشته باشد، آموزش‌های درسی نیز به‌صورت هدفمند ارائه می‌شود.
پیش از آغاز مداخلات تخصصی، روان‌شناس و مددکار اجتماعی با کودکان و والدین آنها گفت‌وگو می‌کنند و در صورت نیاز به خانه‌هایشان سر می‌زنند. این ارزیابی‌ها کمک می‌کند برنامه‌های آموزشی متناسب با شرایط هر کودک تنظیم شود و پیگیری‌ها تنها به زمان حضور مینی‌بوس محدود نماند.
به گفته جوزاک، اعضای تیم جابزی هر هفته در قالب جلسات تخصصی، وضعیت کودکان را بررسی می‌کنند؛ از مسائل آموزشی و مشکلات بینایی و شنوایی گرفته تا نیازهای روان‌شناختی و شرایط خانوادگی. والدین نیز در صورت نیاز از جلسات مشاوره و کارگاه‌های آموزشی بهره‌مند می‌شوند.
ساماندهی کودکان کار؛ انتقال از خیابان به معنای رفع آسیب نیست
جوزاک با اشاره به طرح‌های ساماندهی کودکان کار و خیابان گفته است که کاهش حضور کودکان در چهارراه‌ها لزوماً به معنای برطرف شدن آسیب‌های اجتماعی نیست. به گفته او، ممکن است کودکان از یک محل کار به محل دیگری منتقل شوند؛ بنابراین، پیگیری مداوم شرایط زندگی آنها و اطمینان از دسترسی به محیطی امن‌تر اهمیت اساسی دارد.
تیم جابزی همچنین وضعیت تحصیلی کودکان را پیگیری می‌کند. در برخی موارد، کودکانی که به‌دلیل شرایط مربوط به تابعیت امکان ثبت‌نام در مدرسه را نداشتند، با پیگیری این مجموعه توانسته‌اند به چرخه آموزش بازگردند. با این حال، همچنان کودکانی وجود دارند که به‌دلیل مشکلات خانوادگی و اقتصادی یا عوامل دیگر از تحصیل بازمانده‌اند.
خشونت خانوادگی و محرومیت عاطفی؛ چالش‌های پنهان کودکان
بخشی از فعالیت جابزی به مشکلاتی اختصاص دارد که فراتر از فقر اقتصادی است. بر اساس توضیحات اعضای تیم، برخی کودکان در خانواده‌هایی زندگی می‌کنند که با اعتیاد، خشونت یا کمبود مراقبت و حمایت عاطفی روبه‌رو هستند. چنین تجربه‌هایی می‌تواند بر اعتمادبه‌نفس، عزت‌نفس، رشد روانی و توانایی برقراری ارتباط با دیگران تأثیر بگذارد.
روان‌شناس این مجموعه تأکید کرده است که تفاوت شرایط این کودکان تنها به وضعیت مالی خانواده محدود نمی‌شود؛ فقدان امنیت، محبت، حمایت و فرصت تجربه یک محیط سالم نیز در آسیب‌پذیری آنها نقش دارد. کودکانی که از سن پایین کار می‌کنند، ممکن است در محیط کار با تحقیر، خشونت یا انواع سوءاستفاده روبه‌رو شوند و برای تأمین درآمد خانواده از فرصت کافی برای تحصیل و رشد محروم بمانند.
در مقابل، مددکار اجتماعی جابزی از تغییراتی در رفتار برخی والدین خبر داده است؛ از جمله کاهش تنبیه بدنی و تلاش برای یافتن شیوه‌های مناسب‌تر برخورد با فرزندان. پیگیری وضعیت خانواده‌ها و ارائه مشاوره، بخشی از روندی است که با هدف کاهش آسیب و تقویت محیط زندگی کودک دنبال می‌شود.
نشانه‌های تغییر؛ از ارتباط با هم‌سالان تا بازگشت به تحصیل
اعضای تیم جابزی می‌گویند اثر فعالیت‌ها را از طریق مشاهده رفتار کودکان و گفت‌وگو با خانواده‌ها ارزیابی می‌کنند. در برخی نمونه‌ها، کودکانی که پیش‌تر در برقراری ارتباط با دیگران مشکل داشتند یا رفتارهای پرخاشگرانه نشان می‌دادند، پس از چندین جلسه آموزش و مداخله توانسته‌اند دوستانی پیدا کنند و میزان درگیری‌هایشان را کاهش دهند.
با این حال، میزان موفقیت برنامه‌ها به شرایط زندگی کودک و امکان ارتباط مستمر با خانواده نیز بستگی دارد. از آنجا که مینی‌بوس ممکن است تنها هفته‌ای یک‌بار به یک منطقه سر بزند، تداوم حمایت و همکاری خانواده‌ها و نهادهای مرتبط در نتیجه نهایی نقش مهمی دارد.
فعالیت جابزی به‌تنهایی نمی‌تواند فقر، اعتیاد، خشونت یا محرومیت آموزشی را از میان ببرد؛ اما می‌تواند فضایی فراهم کند تا کودکان دیده و شنیده شوند، مهارت‌های تازه‌ای بیاموزند و برای ساعاتی از فشارهای محیط زندگی فاصله بگیرند. گاهی تغییر در یک رفتار، بازگشت یک کودک به مدرسه یا تصمیم والدین برای کنار گذاشتن تنبیه بدنی، نشانه‌ای از اثرگذاری همین حمایت‌های مستمر است.
برای دنبال کردن تازه‌ترین اخبار اجتماعی و گزارش‌های مرتبط با کودکان و خانواده، به خبرواژه مراجعه کنید.
“`
