به گزارش خبرواژه، مقاومت میکروبی به یکی از جدیترین تهدیدهای سلامت عمومی در جهان تبدیل شده است؛ بحرانی که با مصرف بیرویه و نادرست آنتیبیوتیکها تشدید میشود و میتواند درمان عفونتها و حتی بسیاری از اقدامات پیشرفته پزشکی را با دشواری روبهرو کند.
یدالله سهرابی، رئیس نظام پزشکی نوشهر و رئیس کمیسیون دارو و تجهیزات سازمان نظام پزشکی، با تأکید بر ضرورت مقابله هماهنگ با این بحران اعلام کرد که مهار مقاومت ضدمیکروبی تنها با مشارکت نظام سلامت امکانپذیر نیست و بخشهای دامپزشکی، کشاورزی و محیط زیست نیز باید در این مسیر نقش فعالی داشته باشند.
مقاومت میکروبی چگونه سلامت انسان را تهدید میکند؟
مقاومت ضدمیکروبی زمانی رخ میدهد که میکروارگانیسمهایی مانند باکتریها، ویروسها، قارچها و انگلها در برابر داروهای مورد استفاده برای کنترل و درمان عفونتها مقاوم شوند. در چنین شرایطی، داروهایی که پیشتر مؤثر بودند، کارایی لازم را ندارند و درمان بیماران پیچیدهتر میشود.
برآوردهای جهانی نشان میدهد مقاومت باکتریایی در سال ۲۰۱۹ بهطور مستقیم عامل حدود ۱.۲۷ میلیون مرگ بوده و با حدود ۴.۹۵ میلیون مرگ در مجموع ارتباط داشته است. این آمار ابعاد گسترده بحران را نشان میدهد؛ بحرانی که میتواند درمان عفونتهای معمولی، جراحیهای بزرگ، پیوند اعضا، شیمیدرمانی و مراقبت از بیماران بستری را تحت تأثیر قرار دهد.
مصرف خودسرانه آنتیبیوتیکها؛ عامل مهم گسترش مقاومت
سهرابی مصرف آنتیبیوتیک برای بیماریهای ویروسی مانند سرماخوردگی و آنفلوانزا را یکی از اشتباهات رایج دانست و تأکید کرد این داروها بر ویروسها اثری ندارند. مصرف دارو بدون تجویز پزشک، استفاده از داروهای باقیمانده از درمان قبلی، مصرف داروی دیگران و تغییر خودسرانه مقدار یا مدت درمان نیز میتواند به گسترش میکروبهای مقاوم کمک کند.
نوع آنتیبیوتیک، مقدار مصرف و مدت درمان باید بر اساس تشخیص پزشک و دستورالعملهای علمی تعیین شود. نه طولانیتر کردن خودسرانه درمان و نه قطع زودهنگام آن، جایگزین مناسبی برای دستور پزشک نیست.
نقش پزشکان، داروسازان و مراکز درمانی در مهار بحران
به گفته رئیس کمیسیون دارو و تجهیزات سازمان نظام پزشکی، پزشکان باید با تشخیص دقیق و در صورت نیاز استفاده از آزمایشهای میکروبیولوژی، از تجویز غیرضروری آنتیبیوتیک خودداری کنند و داروی مناسب را با توجه به نوع عفونت و شرایط بیمار انتخاب کنند.
داروسازان نیز با آموزش بیماران، جلوگیری از مصرف خودسرانه و اطلاعرسانی درباره عوارض و تداخلات دارویی نقش مهمی دارند. پرستاران و سایر کارکنان مراکز درمانی هم میتوانند با رعایت بهداشت دست، اصول کنترل عفونت و استفاده صحیح از تجهیزات حفاظت فردی، از انتقال میکروبهای مقاوم جلوگیری کنند.
اجرای برنامههای مدیریت مصرف آنتیبیوتیک در بیمارستانها و مراکز درمانی نیز از اقدامات ضروری برای کاهش تجویز و مصرف غیرمنطقی این داروهاست.
مصرف آنتیبیوتیک در دامداری و کشاورزی چه خطری دارد؟
مقاومت میکروبی محدود به بیمارستانها و مراکز درمانی انسانی نیست. مصرف غیراصولی داروهای ضدمیکروبی در دامداری، مرغداری و آبزیپروری نیز میتواند به انتخاب و تکثیر میکروبهای مقاوم منجر شود. این عوامل ممکن است از طریق گوشت، مرغ، تخممرغ، شیر و دیگر فرآوردههای غذایی، تماس مستقیم با حیوانات، آب و خاک آلوده، کود حیوانی و پساب واحدهای پرورشی به انسان و محیط زیست منتقل شوند.
انتقال باکتریهای مقاوم و ژنهای مقاومت میکروبی اهمیت ویژهای دارد؛ بنابراین خطر فقط به باقیمانده دارو در مواد غذایی محدود نمیشود. استفاده از آنتیبیوتیک برای تحریک رشد دام و طیور یا جبران ضعف مدیریت بهداشتی نیز میتواند زمینه گسترش مقاومت را فراهم کند.
سهرابی بر ضرورت تجویز داروهای دامپزشکی با تشخیص و نظارت دامپزشک، جلوگیری از مصرف غیرضروری و گروهی آنتیبیوتیکها، رعایت دوره درمان و دوره منع مصرف پیش از عرضه محصولات دامی تأکید کرد. بهبود بهداشت محل نگهداری حیوانات، واکسیناسیون، تهویه مناسب، تأمین آب و غذای سالم و کاهش تراکم پرورش نیز از اقدامات پیشگیرانه مهم به شمار میروند.
سلامت واحد؛ راهکار مقابله با مقاومت میکروبی
رویکرد سلامت واحد یا One Health بر وابستگی سلامت انسان، حیوان و محیط زیست تأکید دارد. بر همین اساس، مقابله با مقاومت میکروبی به همکاری هماهنگ وزارت بهداشت، وزارت جهاد کشاورزی، سازمان دامپزشکی، سازمان غذا و دارو، دانشگاهها، مراکز تحقیقاتی و نهادهای محیط زیستی نیاز دارد.
کنترل مصرف آنتیبیوتیک در مراکز درمانی، بدون نظارت بر مصرف این داروها در دامداریها، مرغداریها و مزارع آبزیپروری کافی نخواهد بود. سیاستگذاری، آموزش، پایش و نظارت باید بهصورت یکپارچه و میانبخشی دنبال شود.
اقدامات ضروری برای جلوگیری از گسترش مقاومت دارویی
تقویت نظام پایش مقاومت میکروبی، ایجاد بانک اطلاعاتی دقیق از الگوهای مقاومت، اجرای دستورالعملهای تجویز منطقی آنتیبیوتیک، توسعه آزمایشگاههای میکروبشناسی و مقابله با عرضه غیرمجاز دارو از جمله اقداماتی است که برای مهار این بحران ضرورت دارد.
همچنین آموزش عمومی، پیشگیری از عفونتها، کنترل مصرف دارو در بخش دامپزشکی و کشاورزی، حمایت از پژوهش و توسعه روشهای تشخیصی سریع باید در اولویت برنامههای مسئولان قرار گیرد.
برای مردم نیز رعایت چند اصل اهمیت دارد: آنتیبیوتیک را بدون تجویز پزشک مصرف نکنند، برای بیماریهای ویروسی درخواست این دارو را نداشته باشند، دارو را با دیگران به اشتراک نگذارند، دستور درمان را دقیق رعایت کنند و با واکسیناسیون بهموقع و رعایت بهداشت فردی از ابتلا به عفونتها پیشگیری کنند.
مقاومت میکروبی تهدیدی خاموش اما جدی برای دستاوردهای پزشکی و امنیت سلامت جوامع است. حفظ اثربخشی آنتیبیوتیکها به مسئولیت مشترک مردم، کادر درمان، دامپزشکان، تولیدکنندگان مواد غذایی و نهادهای مسئول وابسته است. برای پیگیری تازهترین اخبار سلامت و بهداشت و گزارشهای مرتبط با مقاومت میکروبی، به خبرواژه مراجعه کنید.