به گزارش خبرواژه، اینترنت در چند دهه اخیر نهتنها شیوه ارتباط، آموزش و دسترسی انسانها به اطلاعات را تغییر داده، بلکه مفهوم کودکی را نیز دستخوش تحولی عمیق کرده است. نسل جدید کودکان، نخستین تجربههای یادگیری، بازی، ارتباط اجتماعی و هویتیابی خود را همزمان در جهان واقعی و فضای دیجیتال تجربه میکند.
به نقل از خبرواژه، محمدمهدی سیدناصری، حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق بینالملل کودکان، در یادداشتی به بررسی تأثیر اینترنت بر زندگی کودکان پرداخته و معتقد است پرسش درباره جهان بدون اینترنت، تنها یک موضوع نوستالژیک نیست، بلکه به یکی از مهمترین مباحث حقوق کودک در قرن بیستویکم مربوط میشود.
کودکی پیش از اینترنت؛ تجربهای محدود اما واقعی
پیش از گسترش اینترنت، جهان کودکان بیشتر در محدوده خانواده، مدرسه، محله و محیطهای اجتماعی نزدیک تعریف میشد. بازیهای گروهی، مطالعه کتاب، ارتباط چهرهبهچهره و تجربه مستقیم محیط اطراف، مهمترین مسیرهای رشد اجتماعی و شناختی کودکان بودند.
اگرچه دسترسی به اطلاعات در آن دوران محدودتر بود، اما این محدودیت فرصت بیشتری برای شکلگیری روابط انسانی عمیقتر، تقویت تخیل و تجربههای مستقیم فراهم میکرد. بسیاری از مهارتهای اجتماعی کودکان نسلهای گذشته، نتیجه همین تعاملات واقعی و روزمره بود.
با این حال، نبود اینترنت محدودیتهای جدی نیز ایجاد میکرد. کودکانی که در مناطق محروم یا دورافتاده زندگی میکردند، امکان کمتری برای دسترسی به منابع آموزشی، فرهنگی و ارتباط با جهان بیرون داشتند و فاصله جغرافیایی به فاصله آموزشی و اطلاعاتی تبدیل میشد.
اینترنت و شکلگیری مفهوم جدیدی از حقوق کودک
اینترنت دیگر صرفاً یک ابزار سرگرمی نیست، بلکه به بستری برای تحقق برخی از حقوق اساسی کودکان تبدیل شده است. حق آموزش، دسترسی به اطلاعات، مشارکت اجتماعی و بیان دیدگاهها، در عصر دیجیتال ارتباط مستقیمی با امکان دسترسی ایمن و مناسب به اینترنت پیدا کردهاند.
همهگیری کرونا اهمیت این موضوع را بیش از پیش آشکار کرد؛ زمانی که میلیونها کودک در سراسر جهان برای ادامه آموزش خود به فضای آنلاین وابسته شدند. در همین دوره، نابرابری دیجیتال به یکی از مهمترین عوامل ایجاد شکاف آموزشی میان کودکان تبدیل شد.
به همین دلیل، مفهوم «حقوق دیجیتال کودک» در سالهای اخیر جایگاه مهمی در ادبیات حقوق بشر پیدا کرده است؛ مفهومی که بر ضرورت حمایت از کودکان در فضای آنلاین و فراهم کردن دسترسی عادلانه آنان به فناوری تأکید دارد.
فضای مجازی؛ هم فرصت، هم تهدید
با وجود فرصتهای گسترده، اینترنت میتواند زمینهساز تهدیدهای تازهای برای کودکان نیز باشد. نقض حریم خصوصی، سوءاستفادههای آنلاین، آزار اینترنتی، انتشار اطلاعات نادرست، خشونت دیجیتال و بهرهبرداری از دادههای شخصی کودکان از جمله چالشهای مهم عصر دیجیتال هستند.
در گذشته، حمایت از کودکان بیشتر بر محیطهای فیزیکی مانند خانه، مدرسه و جامعه متمرکز بود، اما امروز فضای مجازی نیز به یکی از حوزههای اصلی مسئولیت خانوادهها، دولتها و شرکتهای فناوری تبدیل شده است.
کمیته حقوق کودک سازمان ملل متحد در تفسیر عمومی شماره ۲۵ سال ۲۰۲۱ تأکید کرده است که حقوق کودکان در محیط دیجیتال نیز همانند فضای واقعی باید مورد حمایت قرار گیرد و دولتها موظفاند زمینه ایجاد محیطی امن، قابل دسترس و بدون تبعیض برای کودکان را فراهم کنند.
بدون اینترنت، حقوق دیجیتال کودک وجود نداشت
بخش قابل توجهی از موضوعات جدید در حقوق کودک، مانند حفاظت از دادههای شخصی، امنیت سایبری کودکان، دسترسی برابر به آموزش آنلاین و مقابله با خشونت برخط، مستقیماً حاصل ظهور اینترنت است.
همانطور که انقلاب صنعتی باعث شکلگیری و توسعه حقوق کار شد، انقلاب دیجیتال نیز مفاهیم تازهای را در حوزه حقوق کودک ایجاد کرده است. امروز حمایت از کودک دیگر تنها به محیطهای سنتی محدود نیست و فضای آنلاین نیز بخشی از قلمرو مسئولیتهای حقوق بشری دولتها محسوب میشود.
مسئله اصلی، نبود اینترنت نیست؛ حکمرانی درست بر آن است
پرسش اینکه «اگر اینترنت وجود نداشت، کودکی چگونه بود؟» در نهایت به یک پاسخ مهم میرسد: چالش اصلی حذف فناوری نیست، بلکه ایجاد چارچوبی برای استفاده ایمن و عادلانه از آن است.
اینترنت فرصتهایی بیسابقه برای آموزش، دسترسی به دانش، مشارکت و رشد استعدادهای کودکان فراهم کرده است؛ اما در صورت نبود سیاستهای حمایتی و قوانین مناسب، میتواند به بستری برای نقض حقوق آنان تبدیل شود.
آینده حقوق کودک در قرن بیستویکم بیش از هر زمان دیگری با آینده حکمرانی دیجیتال پیوند خورده است؛ زیرا حمایت واقعی از کودکان، بدون تضمین حقوق آنان در فضای مجازی امکانپذیر نخواهد بود.
برای مطالعه تازهترین تحلیلها درباره فناوری، جامعه و حقوق کودکان، خبرواژه را دنبال کنید.
