به گزارش خبرواژه، یک استاد منابع طبیعی و عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس با اشاره به کاهش گسترده پوشش جنگلی کشور اعلام کرد که در نیمقرن اخیر، نزدیک به ۴۰ درصد از مساحت جنگلهای ایران کاهش یافته است؛ روندی که در کنار تغییرات اقلیمی، ضرورت مدیریت مبتنی بر داده و حفاظت پیشگیرانه از تنوع زیستی را بیش از گذشته نشان میدهد.
حامد یوسفزاده در آیین سیونهمین سالگرد پروتکل مونترال و روز جهانی ازن که در اصفهان برگزار شد، گفت: از سال ۱۳۴۳ که ایران حدود ۱۸ میلیون هکتار جنگل داشت، این رقم اکنون به حدود ۱۰.۵ میلیون هکتار رسیده است.
کاهش چشمگیر جنگلهای واقعی ایران
یوسفزاده با اشاره به وضعیت تنوع زیستی کشور اظهار کرد که ایران در این حوزه با شرایط نگرانکنندهای روبهرو است. به گفته او، در حالی که از سال ۱۹۹۰ روند جنگلزدایی در سطح جهان تا حدود زیادی کنترل شده، ایران همچنان با سرعت بالایی پوشش گیاهی خود را از دست میدهد.
او افزود که اگر تعریف واقعی جنگل، یعنی پوشش تاجی بیش از ۵۰ درصد، ملاک قرار گیرد، مساحت جنگلهای واقعی کشور حدود ۱.۵ میلیون هکتار خواهد بود و بخش قابل توجهی از همین محدوده نیز کارکرد اکولوژیک خود را از دست داده و توان زادآوری ندارد.
کاهش دامنه ارتفاعی جنگلهای هیرکانی
این استاد دانشگاه با اشاره به پیشبینیهای هیئت بیندولتی تغییر اقلیم (IPCC) درباره افزایش حداقل ۱.۵ درجهای دمای زمین، بر دشواری سازگاری گونههای گیاهی با تغییرات سریع اقلیمی تأکید کرد.
به گفته یوسفزاده، درختان برای سازگاری با تغییرات اقلیمی عمدتاً از دو مسیر استفاده میکنند؛ نخست تغییر فنولوژی، یعنی تغییر زمان گلدهی و رشد، و دوم سازگاری ژنتیکی بر اساس بقای ژنهای مقاومتر.
او با تأکید بر اهمیت تنوع زیستی گفت که این تنوع در واقع بیمه بقای اکوسیستمهاست، اما در برخی طرحهای نهالکاری، تنوع ژنتیکی به اندازه کافی مورد توجه قرار نمیگیرد و استفاده از تعداد محدودی پایه مادری میتواند آسیبپذیری نسلهای آینده را افزایش دهد.
یوسفزاده همچنین گفت درختان در طول نسلها میتوانند به سمت ارتفاعات بالاتر حرکت کنند، اما ویلاسازی و توسعه شهری در بسیاری از مناطق این مسیر طبیعی سازگاری را مسدود کرده است.
او افزود طی نیمقرن اخیر حدود ۷۰۰ تا ۸۰۰ متر از دامنه ارتفاعی جنگلهای هیرکانی کاسته شده و جنگلهای جلگهای این منطقه تقریباً از بین رفتهاند. به گفته وی، جنگلهای زاگرس نیز تا حد زیادی توان بازیابی اکوسیستمی خود را از دست دادهاند.
ضرورت ایجاد بانک اطلاعات ژنتیکی تنوع زیستی
عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس با اشاره به پروژه جهانی ژنوم زمین (Earth BioGenome Project) گفت کشورهای مختلف از جمله آمریکا، چین و بریتانیا در حال توالییابی ژنوم گونههای استراتژیک خود هستند تا بتوانند گونههای مقاومتر در برابر تنشهای آینده را شناسایی کنند.
یوسفزاده با اشاره به تجربه کشورهای دیگر اظهار کرد که دانمارک در سال ۱۳۹۵ بذر برخی گونههای شاخص جنگلهای هیرکانی را جمعآوری و برای غنیسازی بانک ژن خود به اسکاندیناوی منتقل کرد، زیرا پیشبینی میکرد با افزایش دما، شرایط اقلیمی مشابه هیرکانی در عرضهای جغرافیایی بالاتر ایجاد شود.
او در مقابل تأکید کرد که ایران هنوز اطلاعات دقیقی درباره تعداد تیپهای ژنتیکی گونههایی مانند بلوط و میزان مقاومت هر یک در برابر تغییرات اقلیمی در اختیار ندارد.
تجربه تلخ نابودی شمشادهای هیرکانی
این استاد دانشگاه با اشاره به سرنوشت شمشادهای هیرکانی گفت این گونه در کمتر از سه سال، بر اثر هجوم آفت و بیماری تقریباً از بین رفت.
به گفته یوسفزاده، یکی از عوامل مهم آسیبپذیری این گونه، کاهش شدید تنوع ژنتیکی در پی بهرهبرداری گسترده در قرن نوزدهم برای کشتیسازی بود. او گفت با وجود صرف هزینههای قابل توجه، اقدامات انجامشده برای احیای این گونه به نتیجه مطلوب نرسید.
تغییر اقلیم با مدیریت دادهمحور قابل کنترل است
یوسفزاده تأکید کرد که تغییر اقلیم لزوماً به معنای یک بحران غیرقابل مدیریت نیست و کشورها میتوانند با تکیه بر داده و برنامهریزی علمی، آثار آن را کاهش دهند.
او با اشاره به روند ترمیم لایه ازن گفت: «تغییر اقلیم واژه نگرانکنندهای نیست اگر مجهز باشیم. لایه ازن در حال ترمیم است چون مدیریت مبتنی بر داده انجام شد.»
این استاد منابع طبیعی دانشگاه تربیت مدرس افزود که جهان در حال استفاده از داده برای مدیریت تغییر اقلیم و تنوع زیستی است، اما ایران همچنان با کمبود پایگاههای داده جامع در این حوزه روبهروست.
او با اشاره به اینکه ایران دو نقطه داغ تنوع زیستی جهان، یعنی هیرکانی و زاگرس، را در خود جای داده است، نسبت به از دست رفتن تدریجی این میراث طبیعی هشدار داد.
یوسفزاده تأکید کرد: «پیام من این است که تغییر اقلیم در حال مدیریت شدن است؛ مدیریتی مبتنی بر داده و ما نیز باید پیش از رسیدن به آخرین درخت دیتابیس تنوع زیستی خود را بسازیم و از تجربیات جهانی برای حفاظت پیشگیرانه استفاده کنیم.»
او در پایان گفت: «تنوع زیستی ایران سرمایه ملی است و نباید اجازه دهیم بدون داده و برنامه از دست برود.»
پروتکل مونترال و روز جهانی ازن
۲۵ شهریور برابر با ۱۶ سپتامبر به عنوان روز جهانی ازن نامگذاری شده است. پروتکل مونترال در سال ۱۹۸۷ در مونترال کانادا به تصویب رسید و کشورهای عضو متعهد شدند تولید و مصرف مواد مخرب لایه ازن، از جمله کلروفلورکربنها (CFCs)، را طبق یک برنامه زمانی مشخص کاهش داده و حذف کنند.
ایران نیز در سال ۱۹۹۰ به این معاهده جهانی پیوست و اکنون ۱۹۸ کشور جهان عضو پروتکل مونترال هستند.
سیافسیها یا کلروفلورکربنها در گذشته در محصولاتی مانند گازهای سردکننده مورد استفاده در صنایع یخچالسازی و گازهای پفدهنده در صنایع اسفنجسازی کاربرد داشتند.
برای جزئیات بیشتر درباره وضعیت جنگلهای ایران، تغییر اقلیم و برنامههای حفاظت از تنوع زیستی، به خبرواژه مراجعه کنید.
“`
