به گزارش خبرواژه، در آیین بزرگداشت زندهیاد ایرج خواجهامیری، جمعی از چهرههای موسیقی ایران با گرامیداشت جایگاه این خواننده فقید، از او بهعنوان یکی از ماندگارترین صداهای تاریخ آواز ایران یاد کردند؛ هنرمندی که با قدرت صوتی، تسلط بر موسیقی ایرانی و حضور چند دههای در عرصه هنر، به بخشی جداییناپذیر از حافظه موسیقایی مردم ایران تبدیل شد.
نوربخش در این مراسم با اشاره به خاطرهای از استاد شجریان درباره ایرج گفت: «گوشهای ایستاده بودم که دیدم آقایی از آن طرف، در حالی که مشغول گفتوگو بودند، به سمت من آمدند و گفت؛ آقا، آقای شجریان شمایید؟، گفتم: بله. گفت؛ آقا، یک آواز از شما شنیدم؛ بسیار خوب بود، آفرین. سپس بسیار مرا تشویق کردند. این اتفاق برای من بسیار امیدبخش بود؛ به من بال و پر داد و باعث شد به خودم ببالَم.»
وی افزود: استاد شجریان میگفت که همواره از این بزرگواری ایرج بزرگ یاد میکرد. خود ایرج بزرگ نیز، چنانکه احتمالاً همه شما شنیدهاید، در گفتوگویی که منتشر شده، همین خاطره را نقل کردهاند.
نوربخش گفت: وقتی بزرگان ما با یکدیگر چنین رفتار میکنند، دیگر ما نباید به خودمان اجازه دهیم فضا را قطبی کنیم. اینان همه بزرگاند؛ همه گلهای جاودان و طراوتبخش بوستان آواز ایراناند. همه عزیزند، همه بزرگاند و همه را باید پاس داشت. باید از این قطبیسازیها پرهیز کنیم.
مدیرعامل خانه موسیقی ایران افزود: روح بلند استاد ایرج عزیز در بهترین جای هستی نظارهگر ماست. برای او رحمت و رضوان الهی طلب میکنیم. قرین رحمت و رضوان خداوندی باد.مجدداً به خانواده محترم خواجهامیری، فرزندان گرانقدر او جامعه هنری و همه مردم ایران تسلیت عرض میکنم.
ایرج، بخشی جداییناپذیر از حافظه موسیقایی ایران
علی جهاندار خواننده موسیقی سنتی و مدرس آواز نیز ضمن گرامیداشت یاد و خاطره ایرج خواجهامیری اظهار کرد: همه ما وظیفه داریم علمدار و پاسدار این فرهنگ باشیم؛ همان گونه که بسیاری از دوستان حاضر در این جمع نیز هستند.
وی گفت: من آوازهای ایرج را کلام به کلام دنبال کردهام؛ شاید بخش بزرگی از آثار او را از بر باشم و خوانده باشم البته استاد ایرج نیازی به معرفی ندارد. همواره تلاش کردهام کار بزرگان و استادانی را که از آنان آموختهام، با دقت دنبال کنم. جناب آقای نوربخش نیز اشاره کرد که نباید در آسمان پُرستاره هنر آواز ایران، میان ستارگان جدایی و طرفداری ایجاد کنیم.
جهاندار افزود: گاهی گفته میشود چهار نفر در آواز ایران مدال طلا دارند اما معتقدم هر یک از این بزرگان، جایگاه یگانه خود را دارند؛ استاد بنان، استاد ایرج، استاد اکبر گلپایگانی، استاد شجریان و دیگر بزرگان آواز ایران. برخی شاید از سر ناآگاهی، تلاش میکنند میان این بزرگان مقایسه یا مرزبندی ایجاد کنند.
این مدرس آواز بیان کرد: همیشه گفتهام که در مزرعه فرهنگ این کشور، چند گل کمیاب روییدهاند؛ نمیتوان اینها را از هم جدا کرد و گفت این یکی چیست و آن دیگری کیست. هر یک از این بزرگان دنیایی از هنر، تجربه، خلاقیت و زیبایی هستند حتی اگر بخواهیم شیوه اجرای آنان را موشکافی کنیم، میبینیم که هر کدام نگاه، بیان و ظرافت خاص خود را دارند.
وی گفت: برای مثال، استاد شجریان در ادای یک واژه یا در تاکید بر یک «مرا»، حال و هوایی ویژه خلق میکند؛ ایرج نیز با طنازی و توانایی شگفتانگیز خود، در اجرای زنده و تصویری اشعار سعدی، فضایی دیگر و دلنشین پدید میآورد. بنابراین، باید با چنین نگاهی به این بزرگان نگریست اما ایرج، افزون بر همه این ویژگیها، رکوردهایی دارد که کمنظیر است. اگر خوانندگان را به دوندگان یک ماراتن تشبیه کنیم، ایرج از معدود کسانی است که تا پایان مسیر، با اقتدار و بدون افت محسوس به خط پایان رسید.
جهاندار افزود: معنای این سخن چیست؟ یعنی شما در ۹۴ سالگی او نیز نمیتوانید اجرایی پیدا کنید که در آن ضعف یا کاستی آشکاری در آوازش دیده شود. بسیاری از خوانندگان، با افزایش سن، خواه نا خواه دچار افت و خیزهایی در توانایی صوتی میشوند اما ایرج تا سالهای پایانی عمر، آواز را با همان قدرت، صلابت و شکوه اجرا میکرد.
وی بیان کرد: یکی دیگر از ویژگیهای ایرج همان عنوان زیبایی است که استاد بزرگ، حسن کسایی، بر او گذاشته بود: «پهلوان آواز». تصور کنید جمعی از هنرمندان و خوانندگان گرد هم آمدهاند و هر یک آواز میخوانند؛ سپس ایرج وارد میشود و آواز سر میدهد. گویی عقابی بر فراز آن جمع پرواز میکند. حضور و صدای او چنان اقتدار و شکوهی داشت که فضا را دگرگون میکرد.
این مدرس آواز گفت: از زیباییهای آواز ایرج هر چه بگویم، کم گفتهام. او فقط یک خواننده نبود؛ یک پدیده بود، یک مکتب و بخشی جداییناپذیر از حافظه موسیقایی مردم ایران است.
جهاندار افزود: همه بزرگان آواز ایران برای ما محترم و عزیز هستند و هر کدام سهمی بزرگ در اعتلای این هنر دارند اما ایرج جایگاهی ویژه دارد؛ جایگاه استاد آواز، پهلوان آواز و هنرمندی که صدایش تا همیشه در جان و خاطره مردم این سرزمین باقی خواهد ماند.
از تولد در خالدآباد تا ورود به برنامه گلها
ایرج خواجهامیری ۲۱ مرداد پس از دورهای بیماری در ۹۴ سالگی دار فانی را وداع گفت.
خواجهامیری متولد ۱۱ دی ۱۳۱۱ در خالدآباد نطنز از توابع استان اصفهان و در خانوادهای هنرمند بود. پدربزرگش ملا میرزا از خوانندگان بنام زمان ناصرالدین شاه بود و پدرش نعمتالله نیز که از صدایی خوش و رسا برخوردار بود و ردیف میدانست، مدتها او را تحت تعلیم خویش قرار داد.
وی در همان زمان در مراسم تعزیهخوانی شرکت میکرد و نزد تعزیهخوانانی که ردیف و دستگاه میدانستند، آواز آموخت.
خواجهامیری پس از پایان تحصیلات ابتدایی به تهران رفت و در یک مهمانی با حمید وفادار، برادر مجید وفادار، آهنگساز بزرگ، آشنا شد. وفادار که در آن مهمانی آواز اثرگذار خواجهامیری را شنیده بود، او را به ابوالحسن صبا معرفی کرد.
خواجهامیری در سال ۱۳۲۶ به مکتب ابوالحسن صبا راه یافت و دو سال پیاپی در حضور او دانستههای خود را تکمیل کرد. صبا نیز وی را به ابراهیم منصوری، مسئول سرپرستی رادیو ایران، معرفی کرد و چون مورد تأیید صبا بود، از او آزمونی گرفته نشد. از این تاریخ همکاری خواجهامیری با ارکستر ابراهیم منصوری آغاز شد و برنامههای متعددی را اجرا کرد.
خواجهامیری در سال ۱۳۲۹ در دانشکده افسری ارتش پذیرفته شد و در آنجا نیز در برنامههای ارتش شرکت و با ارکستر محمدعلی بهارلو برنامه اجرا میکرد. در سال ۱۳۳۰ نیز اکبر گلپایگانی و جمشید مشایخی در دانشکده افسری پذیرفته شدند و از همان زمان دوستی خواجهامیری و گلپا شکل گرفت.
خواجهامیری به دلیل محدودیتهای ارتش نمیتوانست از نام اصلی خود در اجرای برنامههای هنری استفاده کند؛ به همین دلیل نام مستعار «ایرج»، که نام برادرش بود، را برای خود برگزید.
او در سالهای ۱۳۲۷ تا ۱۳۳۶ با ارکسترهای مختلف از جمله ارکسترهای ابراهیم منصوری، عبدالله جهانپناه، محمدعلی بهارلو، نصرالله زرینپنجه، مهدی خالدی، جواد لشکری و بزرگ لشکری برنامه اجرا کرد. موفقیتهای ایرج ادامه یافت تا اینکه در سال ۱۳۳۶ به دعوت داوود پیرنیا، بنیانگذار برنامه «گلها»، به این برنامه مشهور راه یافت.
نخستین همکاری او با برنامه «گلها» در برگ سبز ۴۳ در مایه شور-ابوعطا و با همکاری علی تجویدی، فرهنگ شریف و امیر ناصر افتتاح رقم خورد و از آن زمان همکاری او با برنامه «گلها» ادامه یافت.
ایرج؛ صدایی ماندگار در رادیو و سینما
ایرج علاوه بر اجرای برنامههای مختلف رادیویی، به اجرای ترانه و آواز برای فیلمهای فارسی نیز پرداخت و بازیگرانی از جمله محمدعلی فردین، منوچهر وثوق و رضا بیکایمانوردی ترانههای او را لبخوانی میکردند. نخستین فیلمی که ایرج در آن ترانه خواند، «روزنه امید» به کارگردانی سردار ساگر و با ترانههای ساخته جواد لشکری بود.
خواجهامیری با برخورداری از صدایی پرقدرت، وسعت صوتی کمنظیر و تسلط بر ردیف موسیقی ایرانی، طی دههها فعالیت هنری جایگاهی ماندگار در تاریخ موسیقی ایران به دست آورد.
این خواننده فقید در دوران فعالیت هنری خود بیش از ۲ هزار آواز، تصنیف و ترانه در برنامههای مختلف اجرا کرد و بخش مهمی از فعالیت هنری او در برنامه ماندگار «گلها» در رادیو ایران رقم خورد. آوازها و تصنیفهای متعددی با صدای او در این مجموعه به یادگار مانده است.
خواجهامیری در طول سالهای فعالیت خود با جمعی از برجستهترین آهنگسازان، نوازندگان و موسیقیدانان ایران از جمله علی تجویدی، همایون خرم، پرویز یاحقی، حبیبالله بدیعی، حسن کسایی، جلیل شهناز، فرهنگ شریف، احمد عبادی، جواد معروفی، اسدالله ملک و فضلالله توکل همکاری داشت و نقش مهمی در ماندگاری بخشی از گنجینه موسیقی کلاسیک ایران ایفا کرد.
از جمله آثار شناختهشده ایرج میتوان به «نیاز»، «غزلخوان»، «همه چشمها به ایرانه»، «به یاد فردین»، «پرنده»، «حرف نگفته»، «شب بارانی»، «خاطرات زندگی»، «گل من»، «گلدون بیگل»، «سنگ صبور»، «قصه زندگی»، «گلریزان»، «افسونساز»، «شمع شبافروز»، «زمزمه چوپان» و «محو تماشا» اشاره کرد؛ آثاری که در کنار صدها آواز و اجرای او در برنامه «گلها»، همچنان در حافظه شنیداری دوستداران موسیقی ایرانی جایگاه ویژهای دارند.
برای خواندن تازهترین اخبار فرهنگ و هنر و مرور یاد و آثار چهرههای ماندگار موسیقی ایران، به خبرواژه مراجعه کنید.
