به گزارش خبرواژه، پیامدهای جنگ و درگیری‌های مسلحانه تنها به تلفات انسانی و تخریب زیرساخت‌ها محدود نمی‌شود؛ خاک، آب، هوا، جنگل‌ها و زیست‌بوم‌های دریایی نیز در معرض آسیب‌هایی قرار می‌گیرند که ممکن است آثار آن‌ها سال‌ها یا حتی دهه‌ها باقی بماند. هم‌زمان با روز جهانی مقابله با آثار جنگ و درگیری‌ها بر محیط زیست، کارشناسان نسبت به پیامدهای فرامرزی این تخریب‌ها هشدار داده‌اند.
ششم نوامبر، برابر با ۱۵ آبان، به عنوان روز جهانی مقابله با آثار جنگ و درگیری‌ها بر محیط زیست نام‌گذاری شده است. شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، با اشاره به اینکه پیامدهای زیست‌محیطی جنگ به مرزهای سیاسی کشورها محدود نمی‌شود، تأکید کرده است که آلودگی ناشی از انفجار مخازن سوخت و انتشار گازهای گلخانه‌ای می‌تواند آثار جهانی داشته باشد.
به گفته مسئولان محیط زیست، تخریب منابع طبیعی در جریان جنگ، علاوه بر آسیب به اکوسیستم‌ها، سلامت انسان‌ها، امنیت غذایی و دسترسی جوامع به آب سالم را نیز تهدید می‌کند. از همین رو، حفاظت از محیط زیست در زمان جنگ، موضوعی انسانی، اخلاقی و حقوقی به شمار می‌رود و صلح و امنیت از پیش‌شرط‌های دستیابی به توسعه پایدار هستند.
خسارت ۲۵ هزار میلیارد تومانی جنگ به محیط زیست ایران
ایران در سال‌های اخیر پیامدهای زیست‌محیطی جنگ‌های تحمیلی دوم و سوم را تجربه کرده است. تخریب زیرساخت‌ها، آلودگی منابع آب و خاک، آتش‌سوزی زیستگاه‌های طبیعی و آسیب به اکوسیستم‌های دریایی از جمله آثار این درگیری‌ها عنوان شده است.
محمد طهماسبی بیرگانی، رئیس کارگروه ارزیابی خسارات محیط زیستی ناشی از جنگ، میزان آسیب‌های واردشده به محیط زیست کشور در حوزه‌های طبیعی، انسانی و دریایی را حدود ۲۵ هزار میلیارد تومان برآورد کرده است.
شینا انصاری نیز با اشاره به آتش‌سوزی برخی زیستگاه‌های طبیعی پس از حملات در جریان جنگ ۱۲ روزه، اعلام کرده است که بخش‌هایی از سواحل و اکوسیستم‌های تالابی ساحلی در جریان جنگ تحمیلی سوم با مشکلاتی از جمله آلودگی نفتی روبه‌رو شده‌اند.
آلودگی نفتی؛ تهدید جدی برای اکوسیستم خلیج فارس
خلیج فارس به دلیل نیمه‌بسته بودن و ارتباط محدود با آب‌های آزاد از طریق تنگه هرمز، در برابر آلودگی‌های نفتی و شیمیایی آسیب‌پذیری بالایی دارد. ورود آلاینده‌ها به این پهنه آبی می‌تواند حیات گونه‌هایی مانند لاک‌پشت‌ها، نهنگ‌ها، مرجان‌ها و جلبک‌ها را تهدید کند و خسارت‌هایی به وجود آورد که جبران برخی از آن‌ها دهه‌ها زمان می‌برد.
احمد لاهیجان‌زاده، معاون محیط زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط زیست، هشدار داده است که حمله به تأسیسات نفتی، گازی و پتروشیمی می‌تواند موجب انتشار آلاینده‌هایی مانند فلزات سنگین، هیدروکربن‌ها و ترکیبات شیمیایی در آب و خاک شود.
در نمونه‌ای از آلودگی‌های گزارش‌شده در جنوب کشور، مواد نفتی به سواحل جنوبی قشم از جمله سوزا، شیب‌دراز و نقاشه رسید و بخش‌هایی از شرق و شمال شرق جزیره هنگام را نیز درگیر کرد. همچنین وجود گلوله‌های نفتی در مناطقی از بندرعباس، هرمز و میناب گزارش شد و رسیدن این مواد به دهانه برخی کانال‌های پرورش میگو در سیریک، نگرانی‌ها را افزایش داد.
به گفته لاهیجان‌زاده، ترکیبات نفتی می‌توانند به پلانکتون‌ها، به‌عنوان نخستین حلقه زنجیره غذایی آبزیان، آسیب بزنند. ته‌نشینی این مواد در بستر دریا نیز زیستگاه‌های زادآوری و تولیدمثل گونه‌های دریایی را تحت تأثیر قرار می‌دهد و می‌تواند روند تداوم حیات آبزیان را مختل کند.
افزایش ردپای کربن در پی آتش‌سوزی مخازن سوخت
پیامدهای زیست‌محیطی جنگ به آلودگی دریاها محدود نیست و آلودگی هوا و افزایش انتشار گازهای گلخانه‌ای نیز از آثار مهم آن محسوب می‌شود. در جریان حملات به مخازن نفت تهران در مناطق شهران، شهرری و کوهک، آتش‌سوزی بیش از ۳۶۰ هزار مترمکعب مواد نفتی به انتشار نزدیک به یک میلیون تن دی‌اکسید کربن و حدود چهار هزار تن ترکیبات آروماتیک و آلی فرار منجر شد.
همچنین حمله به مخازن سوخت فردیس در استان البرز، انتشار ۵۳ هزار تن دی‌اکسید کربن و حدود ۲۲۰ تن ترکیبات آروماتیک را در پی داشت. دوده، دی‌اکسید گوگرد، مونوکسید کربن و اکسیدهای نیتروژن نیز از دیگر آلاینده‌هایی بودند که در پی این آتش‌سوزی‌ها وارد هوا شدند.
برآورد کارشناسان نشان می‌دهد آثار حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران در دو هفته ابتدایی جنگ تحمیلی سوم، از نظر ردپای کربن با میزان انتشار سالانه ۶۰ کشور برابری می‌کند. ردپای کربن معیاری برای سنجش مجموع انتشار دی‌اکسید کربن و سایر گازهای گلخانه‌ای ناشی از یک جمعیت، فعالیت یا سیستم در بازه زمانی و مکانی مشخص است.
جنگ چگونه جنگل‌ها و منابع طبیعی را تهدید می‌کند؟
انفجارها و انتشار مواد سمی و فلزات سنگین می‌توانند پوشش گیاهی، به‌ویژه جنگل‌های زاگرس، را نیز تحت تأثیر قرار دهند. نشستن آلاینده‌ها بر برگ درختان بلوط ممکن است فرایند فتوسنتز را مختل کند و رشد درختان را کاهش دهد.
کامران پورمقدم، معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی، هشدار داده است که تضعیف درختان بلوط، مقاومت آن‌ها را در برابر آفات، بیماری‌های قارچی و سوسک‌های چوب‌خوار کاهش می‌دهد و در نهایت می‌تواند به خشکیدگی این درختان منجر شود.
از سوی دیگر، آتش‌سوزی جنگل‌ها و مراتع در جریان جنگ با انتشار دود و ذرات معلق، مناطق دورتر از محل حادثه را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. تخریب منابع طبیعی همچنین می‌تواند معیشت جوامع محلی، امنیت غذایی و دسترسی به آب سالم را در کشورهای همسایه با مشکل روبه‌رو کند.
آسیب به ایستگاه‌های هواشناسی و اختلال در پیش‌بینی‌ها
آسیب‌دیدن ایستگاه‌های هواشناسی در جریان درگیری‌های نظامی، یکی دیگر از پیامدهای کمتر دیده‌شده جنگ است. این ایستگاه‌ها وظیفه ثبت اطلاعاتی مانند دما، بارش، سرعت و جهت باد را بر عهده دارند و اختلال در عملکرد آن‌ها می‌تواند دقت پیش‌بینی‌های جوی و صدور هشدارهای هواشناسی را کاهش دهد.
بخش قابل توجهی از ایستگاه‌های آسیب‌دیده سازمان هواشناسی در فرودگاه‌ها مستقر هستند و برخی دیگر در نزدیکی مناطقی قرار دارند که تحت تأثیر انفجارهای مستقیم بوده‌اند. چنین خسارت‌هایی علاوه بر کاهش کیفیت پایش شرایط جوی، می‌تواند بر حمل‌ونقل هوایی و برنامه‌ریزی مدیریت بحران نیز اثر بگذارد.
تجربه جنگ‌های جهانی و ضرورت پیگیری خسارات زیست‌محیطی
جنگ بالکان در سال ۱۹۹۹ و حمله به مخازن سوخت یک نیروگاه حرارتی در لبنان در سال ۲۰۰۶ از نمونه‌های شناخته‌شده آسیب‌های زیست‌محیطی جنگ هستند. این حوادث علاوه بر پیامدهای بهداشتی، روند بازسازی و احیای طبیعت را نیز طولانی کرده‌اند.
محمد اسماعیلی بیدهندی، مدرس دانشگاه، با اشاره به آثار جنگ در غزه و لبنان توضیح داده است که تراکم بالای جمعیت و ساختمان‌ها در این مناطق، پیامدهای بمباران را به محیط زیست طبیعی نیز گسترش داده است. به گفته وی، انفجار بمب‌ها و استفاده از سلاح‌هایی مانند بمب‌های فسفری و اورانیوم ضعیف‌شده می‌تواند مواد شیمیایی و آلاینده‌ها را وارد خاک کند.
همچنین آوار ساختمان‌ها و پسماندهای ناشی از تخریب، اراضی را آلوده می‌کنند؛ به‌گونه‌ای که مدیریت برخی از این آوارها ممکن است دهه‌ها و رفع بعضی آلودگی‌های خاک حتی صدها سال زمان ببرد.
رئیس سازمان حفاظت محیط زیست اعلام کرده است که مستندسازی خسارات زیست‌محیطی جنگ و پیگیری این موضوع در سطح بین‌المللی در دستور کار این سازمان قرار دارد. انصاری همچنین نسبت به سکوت مجامع بین‌المللی در برابر تخریب محیط زیست در جریان درگیری‌های نظامی هشدار داده و تأکید کرده است که بی‌توجهی به این آسیب‌ها می‌تواند زمینه تکرار چنین اتفاقاتی را در دیگر نقاط جهان فراهم کند.
در شرایطی که جهان با بحران‌هایی مانند تغییرات اقلیمی، افزایش گازهای گلخانه‌ای، خشکسالی و آلودگی‌های پلاستیکی مواجه است، پیامدهای فرامرزی جنگ اهمیت حفاظت از منابع طبیعی و جلوگیری از تخریب زیست‌بوم‌ها را دوچندان می‌کند؛ چراکه آسیب به محیط زیست محدود به یک کشور نیست و می‌تواند سرنوشت نسل‌های آینده را تحت تأثیر قرار دهد.
برای پیگیری تازه‌ترین اخبار محیط زیست، تغییرات اقلیمی و پیامدهای جنگ بر منابع طبیعی، به خبرواژه مراجعه کنید.
“`
